अप्रतिम, सुंदर, छानच, लय भारी ही आणि अशी कितीतरी विशेषणं आपण एखादी कलाकृती पाहिली, अनुभवली की उस्फूर्तपणे उच्चारतो. अर्थात ही संगीत मैफिल असू शकते, शास्त्रीय गायन-वादन बैठक असू शकते, एखादी साहित्यकृती असू शकते, एखादं चित्र असू शकतं वा एखादी शिल्पकला असू शकते. तसे पाहता आपल्याकडे चौसष्ट कला आहेत, यापैकी कुठलीही कलाकृती असू शकते.
आणि कलाकारांनी त्याच्या सादरीकरणात ती हरकत घेतली, ती जागा घेतली की, रसिकांच्या मनाला स्पर्शून जाते. ही जागा खरंतर आनंदाची जागा असते. कारण अनुभूतीच्या प्रवासातील एक महत्त्वाचा तो एक महत्वाचा ठहराव असतो. जिथे उत्साह सर्वोच्च असतो. आणि ही जागा प्रत्येक कलाकृतीत असते. फक्त ती रसिकांपर्यंत पोहोचली की प्रतिक्रिया येते ‘अप्रतिम’. आणि आधी म्हटल्याप्रमाणे अर्थातच ती उत्स्फूर्त असते. ती कलाकाराच्या कलेला मनातून दिलेली दाद असते.
त्याक्षणी इतर काही सूचन अपेक्षित नसतंच मूळी. नव्हे तेवढा वर्णनाचा कालावधीही नसतो.
परंतु हा वर्णनाचा कालावधी नंतर केव्हातरी हवा आहे. कारण सुंदर, अप्रतिम इत्यादी प्रतिक्रिया दाखल म्हटलेल्या विशेषणांना ‘मदरवर्ड्स’ असं म्हटलं जातं. अर्थात आई बाळाला जे अगदी प्राथमिक बोलणे शिकवते ते. म्हणूनच अभिव्यक्तीच्या दृष्टिकोनातून हे खूप वरवरचे असतात. आपण कलेच्या सादरीकरणाची किंवा गृहणाची चर्चा करीत आहोत. त्यामुळे कलाकार कला सादर करून व्यक्त होऊन जातो. आता वेळ असते रसिक श्रोताच्या, रसिक प्रेक्षकाच्या, रसिक वाचकाच्या अभिव्यक्तीची.
ही अभिव्यक्ती रंगमंचासमोरील बैठकीत लगेच होऊ शकणार नाही. परंतु खाजगी बैठकीत, एकांतात, विशेष करून मित्रांसमोर नक्कीच होऊ शकते. नव्हे ती होतही असते. परंतू या साऱ्या प्रकारात कलाकाराची स्तुती मुळीच अपेक्षित नाही. आणि केवळ तेच होत असेल तर मूळ विषयाला तडा गेल्यासारखा होईल.
तर मुळात ती कला मनाला भिडलेली असते. कलाकाराने कुंचल्यातून चित्रित केलेला भाव खरंतर रसिक प्रेक्षकांच्या मनावर उमटलेला असतो. आता ती कलाकृती कलाकाराची नसते, ती रसिकाची होऊन जाते. या हृदयीचे त्या हृदयी, असे काहीसे झालेले असते. त्यामुळे आपल्या मनाला भावलेल्या गोष्टीची अभिव्यक्ती होणे अपेक्षित आहे.
खरंतर ‘व्यक्त होणे’ अपेक्षित आहे, असं म्हटलं तरी चाललं असतं. व्यक्त व्हावसं वाटणं स्वाभाविक असतं. आणि व्यक्त होण्याने हलकेही वाटत असते. परंतु कलेच्या या दालनात व्यक्त या शब्दा पूर्वी ‘अभि’ हा उपसर्ग लावला जातो. ज्याचे स्वतःचे वेगळे स्थान आहे. ‘अभि’ म्हणजे प्रकटीकरण किंवा पुढे जाणे अर्थात व्यक्त होण्याचाही पुढे जाणे कदाचित आत्मप्रकटीकरण. अर्थात अनेक अंशाने भावलेल्या कलेच्या माध्यमातून स्वतःची अभिव्यक्ती स्वतः अभिव्यक्त होणं.
मग ही अभिव्यक्ती एक दोन विशेषणांमधून नक्कीच करता येणार नाही ना! नाही. निबंध लिहिणे
हे अपेक्षित नाही. भाषण देणे हे तर नाहीच नाही. किंवा अशा क्षणांकरिता आपल्याजवळ काही विशेष शब्द असणे यांचीही आवश्यकता नाही. केवळ मोकळे होणे अभिप्रेत आहे. (बघा ‘अभि’ उपसर्ग किती उच्च स्थान प्राप्त करून देतो. प्रेत शब्दापुढे लागला की जीवंत झाल्या सारखं वाटतं).
म्हणूनच की काय, कलाकार कलेची साधना करतात, उपासना करतात. आणि रसिक त्या कलेच्या साधनेतून साकार होणारं रूप पाहण्यासाठी, अनुभवण्यासाठी जमतात.
आणि म्हणूनच की काय, एक मैफिल रंगमंचावर जशी सुरू असते. तशीच दुसरी मैफिल रंगमंचाच्या समोर रसिकांच्या मनात ही रंगत असते. ही मैफील सादर केलेल्या कलेला सामावून घेण्याची मैफिल असते आणि बऱ्याच वेळेला या मैफिली नंतर ही मैफील भरते. त्या बैठकीत मग कुठलीही विशेषणं नसतात. असते ती केवळ अभिव्यक्ती.
या क्षणाला एक गोष्ट विशेषत्वाने सांगावीशी वाटते, ज्या क्षणांना ही अभिव्यक्ती सुरू होते त्या क्षणी रसिकाची साधना पूर्ण होते.
कारण आता तो कलाकारही मागे पडलेला असतो. मुळात तो कलाकार काय किंवा ती कला काय दोघेही अभिजात असतात. कलेचं सर्वोत्तम सादरीकरण हे कर्तव्य त्यांनी पार पाडलेलं असतं. कदाचित त्यांना उपमा देता येईल पुजाऱ्याची आणि देवाची. जसे मंदिरातील पुजारी देवाची मनोभावे पूजा करून सारी वस्त्र, उपवस्त्र, हार, फुलं, नैवेद्य, आरती इत्यादी देवाला अर्पण करून देतो. आणि त्यानंतर आलेल्या भक्तांना मात्र त्याचा आनंद मिळतो, त्याचा लाभ मिळतो.
म्हणूनच मनात घर करून राहते ती केवळ कला असते. हा क्षण अभिमंत्रित करणारा असतो (पुन्हा ‘अभि’). हा क्षण जगणे अनुभवी अधिक महत्त्वाचे असते.
आणि असे जर झाले तर कलेच्या उपासनेत मदरवर्ड्सपासून अभिव्यक्ती पर्यंतचा प्रवास पूर्ण झाला म्हणजे कलेचा एक चक्र पूर्ण झाल्यासारखं होईल. एवढेच.
©हेमंत पोहनेरकर
९५ ९५ ९६ ९९ ८९
