विश्वाच्या पसऱ्यात पृथ्वीचे स्थान एका टिंबापेक्षाही लहान आहे, त्याला विज्ञानशाखेचा अभ्यास करतांना लक्षात आले.
“मग मनुष्याच्या अस्तित्वाचे काय?”, त्याने कुतूहलाने शिक्षकांना विचारले.
त्यावर ते उत्तराले, “अस्तित्वाची काळजी न करता आभाळा एव्हढ मन करुन जगणे”.
वय पुढे सरकत जात होते, तसा तो तिची अधिकाधिक काळजी करू लागला.
एव्हाना तिला कळून चुकले होते, त्याने आपल्या सौंदर्यापेक्षा सदैव आपल्या मनाच्यासौंदर्यावर अधिक प्रेम केले आहे’.
तो विचार करत होता, ‘आपल्या आवडीचा पक्ष सत्तास्थापन करू शकेल का?’
नंतर त्याच्या लक्षात आले, ‘निवडून आलेले सरकार जनतेचेच तर असते’.
एव्हाना लोकशाही रुजत चालली होती.
सर्वच स्तरांवर अनेक प्रयत्नकरुनही मतदानाची टक्केवारी यावेळेंसदेखील वाढली नाही.
त्यावर एका राजकीय विश्लेषकाने विधान केले, ‘नागरिकांना ‘कर्तव्यदक्षता’ हा शब्द केवळ प्रशासनाशी संबंधीत हवा आहे’.
आजोबांनी वयाच्या नव्वदाव्या वर्षी मतदानाचा हक्क बजावला.
पहिल्यांदा मतदान करणाऱ्या त्यांच्या नातवाला मात्र जाणीव झाली होती, ‘कर्तव्य’ सुरू व्हायचे तर वय असते परंतू संपायचे नाही.
‘अठरावं वरीस मोक्याचं’, तरुणांचा मतदानातील सहभाग वाढावा म्हणून निवडणूक आयोगाने अशी जाहिरात केली.
टक्केवारी वाढली परंतू अत्यल्पप्रमाणांत.
ते पाहून शिक्षण समितीने ‘मूल्यधिष्टीत शिक्षणप्रणाली’वर भर देण्यास सुरूवात केली.
‘भारतीय राजकारणांत आरोप-प्रत्यारोपांची जागा आता हेवे-दावे किंबहुना प्रतिशोधाने घेतली आहे…’,
एक राजकीय विश्लेषक आपल्या पुस्तक प्रकाशन समारंभात मनोगत व्यक्त करत होते.
त्यांच्या पुस्तकाचे शीर्षक होते,
‘नवमहाभारतातील राजकारण’.
बांग्लादेशातील कट्टरपंथीयांनी इस्कॉन संस्थेला आतंकवादी घोषीत केले.
तेंव्हा भारतीय सनातन संस्थांना काळजी वाटायला लागली.
परंतू त्यांनी लगेचच ‘संघे शक्ती कलयुगे’ या वेदमंत्रांवर काम करण्यास सुरुवात केली.
एका नेते महहोदयांनी ‘निवडून आलो तर एका महापुरुषाचे मंदिर उभारू’, असे जाहीर केले.
त्यावर त्या गावांतील एक ज्येष्ठ व्यक्ती खंत व्यक्त करत म्हणाली,
‘महापुरुषांना देवत्व बहाल केले की नकळत आपण त्यांचे कर्तृत्व नाकारत असतो’.
एका राजकीय पक्षाने एक गठ्ठा मतांसाठी एका संप्रदायाला अमर्याद अधिकार दिले.
काही वर्षांनी घटनेने ते अधिकार रद्द करण्याचा निर्णय दिला.
तेंव्हा त्या संप्रदायातील लोक म्हणू लागले, ‘हा देश आपल्याला राहण्यायोग्य राहिला नाही.’
तिने वयाच्या चाळीशीत मुलीसोबत महाविद्यालयांत प्रवेश घेतला.
एव्हाना तिच्या मुलीला कळून चुकले होते, ‘आपल्याला आवडीचे क्षेत्र निवडण्याचा अधिकार किमान वीस वर्ष आधी मिळाला आहे’.
तो त्याच्या कळत्यावयांत आलेल्या लाडोला वाढदिवसाची काय भेटवस्तू द्यावी याचा विचार करत होता.
तितक्यात तीच त्याला म्हणाली, “मी यावर्षीच्या माझ्या वाढदिवसाला तुम्हांसगळ्यांना काही देऊ का?”
तो तिच्याकडे पाहत विचार करू लागला,
‘मला तर ‘समृद्धी’ मिळाली आहे’.
तो तात्विक. ती भावनिक.
एकदा तो भावनिक झाला. तेंव्हा तिने त्याला पूर्णपणे समजून घेतले.
आता त्याला तिच्या सोबत वागण्याचा मार्ग कळाला होता.
‘जय श्रीराम म्हणणारे हिंसक असतात’, असे एका राजकीय नेत्याने विधान केले.
त्यानंतर काही दिवसांनी एका शांतताप्रिय समजाने गणपती मिरवणुकीवर दगफेक झाली.
त्या वेळेला त्या राजकीय नेत्यानी धर्मनिरपेक्षतेचा मार्ग स्वीकारला.
एक मतदार ‘आपल्या आवडीचा उमेदवार निवडून आला नाही. म्हणून आपले मत वाया गेले आहे’, असे समजत होता.
त्यावेळेस लोकशाही विचार करत होती, ‘बहुदा मला भारतात रुजवायला अजून काही द्यावा लागेल’.
मतदारांनी धर्माविषयी बोलणाऱ्या राजकीय नेत्याकडे दुर्लक्ष करत जातीविषयी बोलणाऱ्याला नेत्याला मतदान केले…
असो.
ही राजकीय नेत्याची कथा नाही, दिशाहीन नागरिकाची आहे.
‘माझ्या एका मताने काही फरक पडणार नाही. मी गावाकडे मतदान करायला, या वेळेस येणार नाही’, त्याचा मित्र त्याला फोनवर सांगत होता.
तेंव्हा त्याने मित्राला,
‘हिटलर एकाच मताने निवडून सत्तेत आला होता. नि नंतर जगाचा कसा इतिहास बदलला’ हे सांगितले.
त्यानंतर त्याच्या मित्राने प्रत्येकवेळेस मतदानाचा हक्क बजावला.
त्याने तिला दिवाळीचा फराळ करण्यापासून ते आवराआवारीपर्यंत अगदी सगळयां छोट्या छोट्या गिष्टींमध्ये मदत केली. स्वाभाविकच त्याचे खूप कौतुक झाले. ती मात्र तटस्थपणे विचार करत होती, ‘आपल्याला दोन नाही तर तीन मुलं आहेत’.
ती दिवाळीकरिता आलेल्या सर्व पाहुणेमंडळींना वाटीलावून घरात आली तसा तिला तयार झालेला कामाचा डोंगर दिसला. ती क्षणभर थांबली.
मग तिने गेल्या पाच दिवसांतील गोड आठवणींचा विचार केला. नि पदर कंबरेत खोचला. तेंव्हा कामाचा डोंगर दिवाळीच्या फटाक्याप्रमाणे धुडुंबकन ओडून गेला.
एका नेतेमहोदयांनी निवडणुकीचा प्रचार करतांना एका महिला उमेदवाराविषयी असभ्यतेचे विधान केले.
“माझ्या बोलण्याचा चुकीचा अर्थ घेतला जात आहे”, ही त्यांची त्यावरची सारवासारव.
ती महिला उमेदवार त्यांच्यावर गुन्हा दाखल करत म्हणाली,
“घर असो वा राजकारण महिलांनीच कंबरकसून स्वच्छता केली पाहिजे”.
तो पर्यावरण प्रेमी होता. त्याने प्रदूषणमुक्त दिवाळी साजरी करायचा निश्चय केला होता.
परंतू रशिया-युक्रेन, इस्राईल-हमास यांच्यातील युद्धांमुळे झालेल्या प्रदूषणाचा विचार केला आणि मनसोक्त फटाके वाजवत दिवाळी साजरी केली.
तो व्यक्त होत होता. ती आकार घेत होती. काही युगे उलटली. ती पूर्ण साकारली. नि तो अव्यक्त झाला. एव्हाना त्याला लोकं निर्गुण, निराकार म्हणून स...
