अलक ५७८

 तो व्यक्त होत होता.

ती आकार घेत होती.

काही युगे उलटली. 

ती पूर्ण साकारली.

नि तो अव्यक्त झाला.

एव्हाना त्याला लोकं निर्गुण, निराकार म्हणून संबोधत होते.

अलक ५७७

 तो व्यक्त होत होता.

ती आकार घेत होती.

कुणी त्याला प्रेम म्हणत होते, तर कुणी जन्मजन्मांचे नाते.

त्या दोघांचे मात्र इतर कुठेही लक्ष नव्हते.

छे! ‘ती दोघं’ आता वेगळी उरली नव्हती.

अलक ५७६

ती नवीन लग्न होऊन घरी आल्यानंतर दररोज सकाळीची पूजा झाल्यानंतर देवाकडे घरातील सर्वांसाठी सुखी, निरोगी आणि दीर्घ आयुष्याचे मागणं मागायची.

तो हे सर्व पाहत होता. आणि समजून घेत होता ‘सलग्न होणे म्हणजे काय?’

प्रगल्भता

 संक्षिप्त कथा 

प्रगल्भता 

“आई, तुला यातलं काही कळत नाही. तू माझ्या गोष्टींमध्ये नको लक्ष घालत जाऊस”, तिचा किशोर वयीन फटकन बोलून गेला. ती त्याच्या विषयाच्या काही निर्णयांमध्ये सुचना करत होती. परंतु मिसरूड फुटायला लागलेला मुलगा लागले असं बोलेल. असं तिला मुळीच वाटले नाही. तिच्या मनाला असह्य वेदना झाल्या.

नि अश्रू डोळ्यांत तराळले.

परंतु आई म्हणून ती जुन्या वळणाची असली तरी विचारांची पक्की होती. तिने अश्रूंना पापणीच्या कळ्यांजवळच भावनांच्या संयमाचा बांध घातला.

त्याच्याकडे स्तब्धपणे पाहिले नि स्वयंपाक घरात निघून गेली. काही क्षण अनामिक शांतता पसरली. या शांततेतही स्वयंपाक घरातून भांड्यांचा आवाज येत नव्हता. 

परंतु काही वेळाने तिला पाऊलांचा आवाज आला.

ती विसरेल कशी! गेली केवळ सुरुवातीची पाच सातच नव्हे तर एकूण १८ वर्ष या पाऊलांनी तिच्या मनावर आधी राज्य गाजवलं होतं. 

चिरंजीव हळूच येऊन आईच्या पाठीशी उभी होते.

ती नेहमी प्रमाणे गोड स्वरात म्हणाली, “बोल बाळा, काय खायला देऊ?”

नि त्याच्याकडे वळली.

तो हात जोडून उभा होता.

म्हणाला, “आई, माझं चुकलं. मी तुला असं बोलायला नको होतं. मला माफ कर”. 

आता मात्र तिच्या अश्रूंनी पापण्यांच्या कडा ओलांडल्या. ते भळाभळा वाहत होते. 

ती स्वतःला सावरत म्हणाली, “बाळा, आई भावनिक अधिक आणि व्यावहारिक कमी असते. म्हणून तुझे भविष्यातील सगळेच निर्णय मला मान्य असतील.”

त्यावर तो म्हणाला “मी देखील यापुढे कोणत्याच प्रकारची घाई करणार नाही”. 

एव्हाना मातापुत्राच्या संवादाचा विहंगम संगम पाहून ‘प्रगल्भतेला’ धन्यता वाटत होती.

अलक ५७५

त्याचे तरुण मुलासोबत खूप वाद होत होते. तो एकदा तिला म्हणाला, “मी नेहमी मुलाचा एक चांगला मित्र व्हायचा प्रयत्न करतो. पण असे का होते?”

ती क्षणभर थांबून म्हणाली, “‘मैत्रीतील मोकळीक’ यावर विचार केला आहेस?”

तो स्तब्ध होऊन तिच्याकडे पाहत राहिला. त्याचे तिच्यावर आजवर गाजवलेल्या अधिकाराने मन व्यथित झाले.

त्याचे यानंतर मात्र कधीही मुलगा आणि पत्नी यांच्यासोबत वाद झाले नाही.

अलक ५७४

“शब्दांमध्ये अफाट शक्ती असते. ते प्रसंगी शस्त्र म्हणूनही उपयोगात आणता येतात”, एक उत्कृष्ट वक्ते तरुणांना मार्गदर्शन करत होते.

काही तरुण भाषणानंतर त्यांना भेटले.

त्यातील एकाने त्यांना दिलेल्या निमंत्रणास त्यांनी स्वीकारले नाही.

तो तरुण म्हणाला, “ जमाव कसा पेटवावा हे तुम्ही शिकवले. आता विचार कसे रुजवावे असे भाषण करायला शिकायला या”.

अलक ५७३

‘यूनो’ जगातील काही प्रमुख आर्थिक महासत्ता असलेल्या देशांनी स्थापन केलेली संघटना. उद्देश होता, जग तिसऱ्या महायुद्धाकडे जाऊ नये.

परंतु अमेरिकेनेच, त्यांच्यातीलच एका प्रमुख देशाने हा नियम मोडून काढला.

एव्हाना भारत या स्पर्धेत कुठेही नव्हता.

तो पुन:श्च विश्वगुरुपदी विराजमान होण्याची तयारी करत होता.

अलक ५७२

त्याने घरावरती सोलार बसवले.

ते पाहून किशोरवयीन मुलगा म्हणाला, “बाबा, आता कितीही लाईट वापरली तरी चालेल ना!”

त्यावर त्याने मुलाला ‘वस्तूंचा योग्य वापर’ शिकवण्यास सुरुवात केली.

अलक ५७१

ती लग्नानंतर पहिल्यांदा रुसली. त्याने तिची समजूत अनेक प्रकारे काढायचा प्रयत्न केला. शेवटी, त्याने एक गजरा आणून तिच्या वेणीत माळला. आता तिने तिच्या अबोल्याला वाटकरून दिली.

एव्हाना त्याला प्रेमातील तर्काचे नगण्य स्थान आणि भावनेचे महत्त्व कळून चुकले होते.

अलक ५७०

“आज नवीन काय?”, ती रोज स्वतःला प्रश्न विचाराची.

“उत्साह”, तिला हे उत्तर देखील माहीत होतेच.

परंतु तिची ‘स्वतःचा शोध कधी थांबू नये’ ही एकच निर्मळ भावना असायची.

अलक ५६९

मराठीत बोला। मराठीत चाला।

मराठीत घाला। शिव्याशाप॥

प्राध्यापक मराठी भाषा दिनाचे औचित्यसाधून वर्गात विषय मांडत होते.

काही उनाड मुलांना मराठी शिव्या हा प्रकार खूपच आवडला. परंतु उण्यापुऱ्या चारपाचच शिव्या आठवल्या. 

एव्हाना मुलांना कळून चुकले होते प्राध्यापकांनी सुरुवात मराठीत बोला’ इथपासून केली होती…

©️हेमंत पोहनेरकर

भ्र.क्र. :- ९५ ९५ ९६ ९९ ८९

अलक ५६८

“‘ती कविता करते’ हे वाक्य कोणत्या काळातील आहे?”, वर्ग शिक्षिकेने विद्यार्थिनींना प्रश्न केला. 

अपेक्षित उत्तर मिळाले नाही.

त्यानंतर त्यांनी मराठी व्याकरणाचे पुस्तक बंद केले. आणि मुक्ताबाई ते बहिणाबाई अशा कवयित्रींची चरित्रे सांगण्यास सुरुवात केली.

©️हेमंत पोहनेरकर

भ्र.क्र. :- ९५ ९५ ९६ ९९ ८९

अलक ५६७

 ती कविता लिहीत होती, त्यावेळेस तिचा इटुकला लाडोबा तिला  म्हणाला, “आई, ‘खबडक खबडक लाडोबा’ हे गाणंपण तूच लिहिलं आहेस का?”

तिला त्याच्या निरागस जिज्ञासुपणाचे खूप कौतुक वाटले.

त्यानंतर ती ‘कविता’ आणि ‘लाडोबा’ या दोघांचीही वाढ करतांना तिच निरागसता जगण्याचा प्रयत्न करत गेली.

अलक ५६६

“संसाराच्या राहाटगडग्यात सोसावे लागले कष्ट आपल्या माणसांसाठीच असतात”, व्याख्याते वाक्य पूर्ण करत थांबले. नि पुढे म्हणाले, “सांगा बरं, हे वाक्य स्त्री का पुरुषाच्या तोंडी अधिक शोभून दिसते?”

‘संसार दोघांचा’ या विषयावर व्याख्यान देत होते. एव्हाना श्रोतेवर्गातील तरुणाईला ‘लग्न म्हणजे करार नाही’, एव्हढे नक्की कळले.

अलक ५६५

तो रोज स्वप्न पाहायचा ‘आपण एके दिवशी खूप मोठ्ठे होऊ’ म्हणून. परंतु त्याने कधी स्वप्नांना कृतीची जोड दिली नाही. मग एकदा त्याला सुरवंटाचे फुलपाखरू होताना पाहायला मिळाले.

आता तो कृतीशील झाला आहे. त्याला ‘स्वप्न’ आणि ‘दिवास्वप्न’ यातील फरक कळला आहे.

अलक ५६४

तिच्या सासूबाई वारल्या, या गोष्टीला अवघे पाच दिवस झाले होते. तेव्हा तिच्या आईने तिला सर्वांसमोर 'मालकीणबाई' म्हणून हाक मारली. तिच्या सर्वांगातून वीज चमकावी, असे काहीसे घडले. कारण तिला कधी 'सासुरवास' भोगावा लागला नव्हता.

परंतु आता तिला मात्र 'माहेरवाशीण' होण्याचीही भीती वाटू लागली.

अलक ५६३

तो : तू नेहमीच कर्तव्याला प्राधान्य दिले आहेस. नि प्रेमाकडे दुर्लक्ष केले.

तो : हा दृष्टीदोषही असू शकतो.

ती : नाही. मला वाटते, तू आता केवळ प्रेमाचीच साधना करावीस.

तो : ठीकच. परंतु काही वर्षांनी तूच म्हणशील की, मी हे सगळे कर्तव्य म्हणून केले. तेव्हा आजच काळजी घे.

तिने या प्रसंगानंतर कर्तव्याकडे प्रेममय दृष्टीने पाहण्यास सुरुवात केली.

अलक ५६२

तो : तू नेहमीच कर्तव्याला प्राधान्य दिले आहेस. नि प्रेमाकडे दुर्लक्ष केले.

तो : हा दृष्टीदोषही असू शकतो.

ती : नाही. मला वाटते, तू आता केवळ प्रेमाचीच साधना करावीस.

तो : ठीकच. परंतु काही वर्षांनी तूच म्हणशील की, मी हे सगळे कर्तव्य म्हणून केले. तेव्हा आजच काळजी घे.

तिने या प्रसंगानंतर कर्तव्याकडे प्रेममय दृष्टीने पाहण्यास सुरुवात केली.

अलक ५६१

ती भाषण करण्यासाठी उभी राहिली तरीही साशंकच होती. कारण तिला प्राध्यापकांनी ‘पुरुषार्थ’ हा विषय निवडण्यासाठी सांगितले होते.

परंतु तिने अवघ्या ७ मिनिटांच्या वक्तृत्वात सभा जिंकली.

त्यानंतर तिने कधीही ‘स्त्री-पुरुष समानते’वर भाषण दिले नाही.

अलक ५६०

.

एव्हाना दोघांनीही चाळिशीत पदार्पण केले होते. संसारात प्रगल्भता आली होती.

ती रुसायची नाही. तो रागवायचा नाही.

प्रेमातील ओलावा मात्र जाणवायचा.

त्याला कामावरून येण्यास कितीही उशीर होवो, ती जेवायला थांबायची. 

नि उशीर झालेल्या दिवशी, तो आठवणीने तिच्या वेणीत गजरा माळायचा.

ती दोघं व्यक्त ते अव्यक्त प्रेम अवस्था अनुभवत होते. 

अलक ५५९

एव्हाना दोघांनीही तिशीत पदार्पण केले होते. अल्लडपणाचे दिवस संपले होते. परंतु ती अधूनमधून लाडाला येत असे.

तो देखील तिचे लाड पुरवायचा. 

बहुदा त्यांना लग्नाच्या अनेक वर्षांनंतरही प्रेमातील नाजूकता जपण्याचे गमक कळले होते.

अलक ५५८

“मीच एकटा चांगले काम का करू. बाकीचे सहकारी तर कामचुकारपणा करतात”, मी वैतागून साहेबांना म्हणालो.

“ठीक. बघूया”, बहुतेक साहेबांनी टाळले. 

कालांतराने माझे प्रमोशन झाले. मला टीम मिळाली. आता मात्र माझा दृष्टिकोन बदलला. माझ्या लक्षात आले होते, ‘चांगले काम करणारे जगात एकटे कधीच नसतात.’

अलक ५५७

“‘जल्म’ नाही ‘जन्म’ असा शब्द आहे”, तो एका त्याच्या गावाकडच्या मित्राला कमीपणा दाखवत म्हणाला. एव्हाना मित्र मात्र शांतपणे ऐकत होता. 

त्याच्या मित्राला ‘भाषा शुद्धी आणि भाव शुद्धी’ यांतील अंतर बहुदा ठाऊक नव्हते.

अलक ५५६

 नि तू दोघेही दीर्घ आहोत.

परंतु दोघांना जोडणारा मात्र ह्रस्व?

असो. मी ‘तू’झ्यात मिसळ्यानंतर मात्र ही सगळी बंधने संपून जातात.

‘आपण’ किती छान आहे.

नाही?

अलक ५५५

त्याचा रसिक मित्र म्हणाला, “तू आता कथा ‘प्रथम पुरुषी एक वाचना’त लिही. म्हणजे कथांमध्ये नावीन्य येईल.”

त्याने कथा लिहिली. ‘मी’.

त्यावर त्याला खूप अडकल्यासारखे वाटले. तो परत मित्राकडे गेला.

मित्र म्हणाला, “तू शब्दश: प्रथम ‘पुरुषी’ अर्थ घेतलास”. 

त्यानंतर त्याच्या कथेने मोकळा श्वास घेतला. तो ‘मी’पण दोन्हीबाजूने अनुभवत होता.

अलक ५५४

तो नुकताच गवर्नमेंट काँट्रॅक्टर म्हणून काम करायला लागला होता. एका रस्त्याच्या कामाला चालला होता.

त्या रस्त्याचे नाव होते, एम.जी. रोड.

तो क्षणभरासाठी थांबला.

आपण सरकारी काम मिळवतांना योग्य मार्गावर नाही आहोत, याची त्याला जाणीव झाली. आपलेही ‘सत्याचे प्रयोग’ सुरू व्हावेत या विचारांच्या विश्वात हरवून गेला.

अलक ५५३

त्याची इटूकली लाडो म्हणाली, “बाबा, आज मी तुला मेपक करून देते”.

असे म्हणून तिने त्याची चांगली काळी कुळकुळीत दाढी देखील पांढरी केली”.

त्याला त्याचा नवीन अवतार तर आवडला.

पण खरोखरीच पांढरी दाढी होईल त्यावेळच्या त्याच्या लेकेची कल्पना करण्यात त्याचे मन रमून गेले.